Thuốc hệ miễn dịch

Là chất tiết tự nhiên của tế bào miễn dịch (như lympho T, đại thực bào), đóng vai trò điều hòa phản ứng miễn dịch và hoạt động tương tự hormon.

Gắn vào receptor trên bề mặt tế bào đích, kích hoạt con đường truyền tín hiệu nội bào qua Janus kinases (JAK/STAT) để điều hòa biểu hiện gen trong nhân.

IL-1 tương tác đại thực bào và T, IL-2 kích hoạt Th, còn IL-4 tương tác giữa tế bào T và B.

Kích thích tăng sinh tế bào lympho T, hoạt hóa tế bào T effector, T nhớ ($\text{T}_{\text{M}}$) và tế bào T độc ($\text{T}_{\text{C}}$).

IFN-$\alpha$ do bạch cầu sản xuất khi nhiễm virus, IFN-$\beta$ do nguyên bào sợi sản xuất, và IFN-$\gamma$ do dưỡng bào cùng lympho T sản xuất sau khi gặp kháng nguyên.

Chống virus và kích thích miễn dịch thông qua tăng cường chức năng thực bào của bạch cầu hạt và đại thực bào.

Điều trị các bệnh lý ác tính (bệnh bạch cầu, sarcom Kaposi, u tế bào hắc tố) và viêm gan virus B, C mạn tính.

Gây hội chứng giả cúm với các biểu hiện sốt, đau cơ, mệt mỏi và ớn lạnh.

Kích thích tăng sinh hồng cầu, dùng điều trị thiếu máu do hóa chất trị ung thư hoặc suy thận mạn tính.

Kích thích tăng sinh, biệt hóa dòng bạch cầu (trung tính, đại thực bào, tế bào đuôi gai), dùng trị giảm bạch cầu sau hóa trị hoặc xạ trị ung thư.

Do tế bào lympho B (tương bào) tiết ra sau khi tiếp xúc kháng nguyên, gồm 5 lớp IgG, IgM, IgA, IgD và IgE.

Gồm IgG, IgM và IgA, chiết xuất từ huyết thanh người nhiễm bệnh đã khỏi hoặc người hiến máu.

Cung cấp miễn dịch thụ động giúp trung hòa độc tố, vi sinh vật và tăng khả năng tiêu diệt tác nhân gây bệnh.

Chỉ gắn và chống lại 1 cụm biệt hóa (CD) hoặc cytokin xác định nên có tính đặc hiệu rất cao và tác dụng trực tiếp tại đích.

Chứa 100% protein từ chuột (như Muromonab-CD3), do khác loài nên gây tạo kháng thể kháng thuốc và hiện không dùng nữa.

Chứa 75% người và 25% chuột, ví dụ như Rituximab và Basiliximab.

Chứa 95% người và 5% chuột, ví dụ như Daclizumab và Alemtuzumab.

Chứa 100% chuỗi protein người (như Adalimumab), giúp ít tạo ra kháng thể kháng thuốc.

Gắn đặc hiệu lên chuỗi CD3 thuộc phức hợp TCR, phong bế sự nhận diện kháng nguyên và triệt tiêu khả năng hoạt hóa lympho T.

Gắn vào chuỗi $\alpha$ của thụ thể IL-2 (CD25) trên tế bào T, ức chế cạnh tranh với IL-2 làm ngăn chặn sự tăng sinh lympho T.

Gắn đặc hiệu vào kháng nguyên CD20 trên bề mặt lympho B, tiêu diệt lympho B qua ly giải phụ thuộc bổ thể hoặc độc tế bào.

Gắn đặc hiệu vào CD52 giúp tiêu diệt lympho T, B và đại thực bào lưu hành trong máu.

Gồm Infliximab, Adalimumab, Etanercept, gắn và trung hòa TNF-$\alpha$ giúp ngăn chặn phản ứng viêm mạn tính và tổn thương mô.

Dùng để chống thải ghép tạng tươi như ghép thận, tim, gan.

Điều trị các bệnh lý ung thư thuộc dòng lympho B hoặc bệnh bạch cầu.

Trị các bệnh tự miễn và viêm mạn tính tiến triển như viêm khớp dạng thấp, bệnh Crohn, viêm cột sống dính khớp, vảy nến.

Tiền sử quá mẫn, đang nhiễm trùng hoặc nhiễm nấm cấp tính chưa ổn định, và dùng đồng thời với vắc-xin sống giảm độc lực.

Gồm Cyclophosphamid, Carmustin, là các hợp chất ái điện tử gắn cộng hóa trị vào vị trí N7 của Guanin trên chuỗi acid nucleic.

Tạo đường nối chéo (cross-linking) và làm gãy chuỗi ADN, khiến các tế bào nhân lên nhanh (như lympho T, B, bạch cầu, tiểu cầu) không phân chia được và chết.

Kháng folat (Methotrexat), dẫn xuất purin (Azathioprin, 6-MP, 6-Thioguanin, Fludarabin), dẫn xuất pyrimidin (5-FU, Cytarabin) và ức chế purin de novo (MMF).

Ức chế enzym Dihydrofolate reductase (DHFR) làm chặn tổng hợp Tetrahydrofolate, từ đó ngăn tổng hợp Thymidylate và Purin.

Ngăn tổng hợp acid nucleic (như Azathioprin, 6-MP, MMF chặn tổng hợp purin de novo), tác động đặc hiệu tại pha S (pha tổng hợp ADN) làm chết các tế bào nhân nhanh.

Gồm Cyclosporin và Tacrolimus, ức chế tổng hợp IL-2 khu trú trên tế bào T (không ảnh hưởng bạch cầu hạt, thực bào), dùng chống thải ghép và trị viêm da cơ địa.

Tổng hợp từ Histidin nhờ enzym Histidin decarboxylase, dự trữ trong tế bào Mast và bạch cầu ái kiềm, được giải phóng khi dị nguyên gắn vào IgE trên màng tế bào Mast.

Gây co thắt phế quản, giãn mạch và tăng tính thấm thành mạch dẫn đến phù, sẩn mề đay và ngứa.

Ức chế cạnh tranh thuận nghịch với Histamin tại Receptor H1 (mạnh nhất ở cơ trơn phế quản và ruột), nhưng không làm giảm sự hình thành hay giải phóng Histamin.

Vừa đối kháng Receptor H1, vừa ổn định màng tế bào Mast ngăn giải phóng chất trung gian; gồm Olopatadin, Ketotifen, Azelastin, Epinastin.

Gồm Clopheniramin, Diphenhydramin, Hydroxyzin, Promethazin; dễ qua hàng rào máu não gây buồn ngủ, $t_{1/2}$ ngắn (4-6 giờ) và có tính kháng cholinergic.

Gồm Loratadin, Fexofenadin, Cetirizin; rất ít qua hàng rào máu não nên không gây buồn ngủ, chọn lọc cao trên H1 ngoại vi, không kháng cholinergic và $t_{1/2}$ dài (12-24 giờ).

Chung để trị các bệnh dị ứng (viêm mũi/kết mạc dị ứng, mề đay, viêm da cơ địa); thế hệ 1 còn dùng chống say tàu xe, chống nôn, giảm triệu chứng ngoại tháp và hỗ trợ mất ngủ.

Do nguy cơ gây kéo dài khoảng QT và loạn nhịp tim.

Người lái xe/vận hành máy móc, bệnh nhân Glaucoma góc đóng, tắc nghẽn tiêu hóa/tiết niệu và phụ nữ mang thai (với dẫn xuất piperazin như hydroxyzin, cyclizin do gây dị tật thai).

Do vùng bó vỏ thượng thận tiết ra; chia thành tác dụng ngắn 8-12h (Hydrocortison, Cortison), trung bình 12-36h (Prednison, Prednisolon, Methylprednisolon, Triamcinolon) và dài 36-54h (Betamethason, Dexamethason).

Kích thích tổng hợp Lipocortin (Annexin-1) làm ức chế enzym Phospholipase A2, ngăn giải phóng Acid Arachidonic nên ức chế tạo cả Leukotrien và Prostaglandin.

Ức chế hóa hướng động bạch cầu đến ổ viêm, giảm thực bào, giảm tiết các cytokin gây viêm (IL-1, IL-6, TNF-$\alpha$) và giảm giải phóng gốc tự do, lysozym.

Ức chế Phospholipase C làm giảm tạo Diacylglycerol và $\text{IP}_{3}$, ngăn tăng $\text{Ca}^{2+}$ nội bào giúp ức chế giải phóng Histamin từ tế bào Mast, đồng thời giảm đáp ứng IgE.

Tác động đa đích nhưng chủ yếu trên miễn dịch tế bào, ức chế tăng sinh lympho T (TCD4, TCD8), giảm độc tế bào của TCD8/NK và suy giảm toàn diện chức năng đại thực bào.

Điều trị thay thế suy thượng thận, bệnh dị ứng nặng/cấp (phản vệ, đợt cấp hen), bệnh viêm và tự miễn (viêm khớp dạng thấp, thận hư, Lupus) và chống thải ghépng thư máu.

Gây hội chứng Cushing, tăng đường huyết (đái tháo đường), giữ $\text{Na}^{+}$ và nước gây phù/tăng huyết áp, đồng thời làm hạ $\text{K}^{+}$ và $\text{Ca}^{2+}$ máu.

Gây teo cơ, mỏngạn da, loãng xương, hoại tử vô khuẩn chỏm xương đùi, chậm lớn ở trẻ, loét dạ dày - tá tràng, đục thủy tinh thể và tăng nhãn áp (chống chỉ định khi tổn thương giác mạc).

Vì thuốc ức chế trục HPA gây teo vỏ thượng thận, ngừng đột ngột sẽ gây suy thượng thận cấp; cần uống 1 liều duy nhất vào 8 giờ sáng và giảm liều từ từ.

Ăn giảm muối, đường, lipid và tăng protein, $\text{Ca}^{2+}$, $\text{K}^{+}$, vitamin D3; chống chỉ định khi quá mẫn, nhiễm khuẩn/nhiễm nấm toàn thân chưa điều trị đặc hiệu và tiêm vắc-xin sống giảm độc lực.