Morfologia i funkcjonowanie zwierząt - Owady i wije

Gromada wije (*Myriapoda*) oraz gromada owady (*Insecta*).

Wije mają ciało podzielone na głowę i tułów
Owady mają ciało podzielone na trzy tagmy: głowę, tułów i odwłok.

Z nieczłonowanych lub członowanych żuwaczek,
członowanych szczęk I pary
szczęk II pary, które są zawsze zrośnięte w wargę dolną.

Protocerebrum unerwia oczy,
deutocerebrum unerwia czułki,
tritocerebrum unerwia wargę górną.

To tkanka pochodzenia MEZOdermalnego wypełniająca hemocel;
Produkuje i magazynuje substancje zapasowe, wodę oraz zbędne produkty metabolizmu.

Powstają z ektodermy (jako uwypuklenia jelita tylnego) i uchodzą do światła jelita tylnego.

Z 6 segmentów:
1. akronu (ocznego),
2. segmentu czułkowego,
3. segmentu wstawkowego,
4. segmentu żuwaczkowego,
5.segmentu I pary szczęk
6. segmentu II pary szczęk.

Segment wstawkowy (interkalarny, tritocerebralny).

Z przedtułowia, śródtułowia i zatułowia.

Na drugim (śródtułowiu) i trzecim (zatułowiu) segmencie tułowia.

12 segmentów (11 homonomicznych segmentów oraz telson).

Przydatki przedpłciowe leżą przed segmentem z gonoporem i nie mają związku z rozrodem; Przydatki płciowe są osadzone na segmencie z gonoporem lub za nim i biorą udział w rozmnażaniu.

Wyrostki kolczaste podtrzymują odwłok na podłożu i ochraniają woreczki, natomiast woreczki biodrowe służą do resorpcji wody ze środowiska, oddychania oraz odbioru bodźców zmysłowych.

Parzyste to przydatki rylcowe / boczne (*cerci*), a nieparzysty to nić odwłokowa (flagellum, paracerkus) lub nić końcowa.

Z płytki grzbietowej (tergitu), płytki brzusznej (sternitu) oraz dwóch płytek bocznych (pleurów).

Pierwotny brak skrzydeł, prymitywna organizacja morfologiczna, posiadanie przydatków odwłokowych homologicznych z odnóżami oraz rozwój bez przeobrażenia (ametabolia).

U *Entognatha* narządy gębowe są schowane w zagłębieniu po brzusznej stronie głowy i przykryte wargą górną, natomiast u *Ectognatha* przysadki gębowe są widoczne na zewnątrz.

Jest wydłużona, skierowana do przodu i pełni funkcje czuciowe (dotykowe).

Występuje anamorfoza; larwa wylęga się z 9 segmentami odwłoka, a w trakcie linień przyrastają 3 kolejne segmenty (do 12).

Z 6 segmentów (jest to najbardziej skrócony odwłok wśród owadów).

Zlokalizowana jest po stronie brzusznej pierwszego segmentu odwłoka i służy do resorpcji wody za pomocą wynicowywanych pęcherzyków.

Hamowidło (na III segmencie odwłoka) oraz widełki skoczne (na wyższym segmencie odwłoka).

Narząd pozaczułkowy.

*Arthropleona* mają wyraźną segmentację odwłoka, podczas gdy u *Symphypleona* segmentacja tułowia i odwłoka jest zatarta, a ciało ma kształt kulisty.

Wieloczłonowe widełki (u podrzędu *Campodeida*) lub chwytne szczypce (u podrzędu *Japygida*).

U przerzutków żuwaczki łączą się z głową jedną płaszczyzną stawową, natomiast u rybików dwoma płaszczyznami stawowymi.

U przerzutków nić końcowa jest wydatnie dłuższa od przydatków bocznych, natomiast u rybików nić końcowa i przydatki boczne są prawie jednakowej długości.

Odwłok podczas ruchu ślizga się na odgiętych wyrostkach jak na saneczkach, a ostatnia długa para wraz z nicią końcową służy do wykonywania skoków.

Rybik cukrowy (*Lepisma saccharina*); jest gatunkiem synantropijnym występującym w domach i żywiącym się szczątkami roślinnymi.

Z wargi górnej (*labrum*), pary żuwaczek (*mandibulae*), pary szczęk I pary (*maxillae*), wargi dolnej (*labium*, zrośnięte szczęki II pary) oraz podgębia (*hypopharynx*).

Z dwóch członów podstawowych (kotwiczki i pieńka), ostrej żuwki wewnętrznej (*lacinia*), tępej żuwki zewnętrznej (*galea*) oraz kilkuczłonowego głaszczka szczękowego.

Z podbródka (zrośnięte kotwiczki), bródki (zrośnięte pieńki), przedbródka oraz osadzonych na nim parzystych żuwek wewnętrznych (języczków), żuwek zewnętrznych (przyjęzyczków) i głaszczków wargowych.

Języczek (zrośnięte żuwki wewnętrzne wargi dolnej) tworzący rynienkę, otoczony pochewką z wydłużonych żuwek zewnętrznych szczęk I pary oraz głaszczków wargi dolnej.

Żuwaczki oraz szczęki I pary.

Nie bierze udziału w pobieraniu pokarmu; tworzy pochewkę ochraniającą szczeciny kłujące, a podczas żerowania podtrzymuje części nakłuwające.

Z bardzo wydłużonych, rynienkowatych i zestawionych ze sobą żuwek zewnętrznych szczęk I pary.

Biodro (*coxa*), krętarz (*trochanter*), udo (*femur*), goleń (*tibia*), stopa (*tarsus*).

Goleń ze spłaszczonym zagłębieniem obramowanym włoskami (koszyczek) oraz szeroki pierwszy członek stopy pokryty rzędami włosków (szczoteczka).

Są to narządy zmysłu równowagi działające jak żyroskop w trakcie lotu; powstały ze zredukowanej drugiej pary skrzydeł (zatułowiowych).

Zakłada ona, że skrzydła wyewoluowały z bocznych wyrostków tergitów tułowiowych (paranotów), które pierwotnie służyły do lotu ślizgowego.

Zbudowane jest z 2-3 par walw (gonapofyz) osadzonych na 8. segmencie odwłoka.

W żądło połączenie z gruczołem jadowym i alkalicznym.

Jest to narząd do składania jaj utworzony ze zwężonych i wydłużonych końcowych segmentów odwłoka (wytwarzany przy braku walw); występuje u motyli, chrząszczy i muchówek.

U larw motyli i błonkówek są to przekształcone ślinianki uchodzące na wardze dolnej, natomiast u dorosłych nogoprządek uchodzą na pierwszym członie stopy pierwszej pary odnóży.

Katalepsja.

Skolopofor; składa się z dwubiegunowej komórki nerwowej oraz dwóch komórek okrywających.

U pasikoników w goleniach pierwszej pary odnóży, a u piewików na granicy pierwszego i drugiego segmentu odwłoka.

Tchawki posiadają ścianki wzmocnione spiralnymi zgrubieniami oskórka i są wentylowane powietrzem, natomiast tracheole są najcieńszymi zakończeniami bez spirali oskórkowych, wypełnionymi płynem dyfuzyjnym.

Skrzelotchawki.

Kwas moczowy.

Ekdyzon stymuluje komórki naskórka do wydzielania płynu linienia i zrzucania oskórka, a hormon juwenilny (wysoki w stadiach larwalnych) podtrzymuje cechy młodociane i hamuje przeobrażenie do postaci imaginalnej.

Z owarioli (rurek jajnikowych).

Polega na powstawaniu wielu zarodków z jednej komórki jajowej; występuje u ok. 30 gatunków pasożytniczych błonkówek oraz u jednego rodzaju wachlarzoskrzydłych.

Jest to zdolność larw do rozmnażania dzieworodnego (partenogenetycznego); występuje np. u muchówek z rodzaju nieczystek (*Miastor*).

W rozwoju epimorficznym młode osobniki wylęgają się z pełną liczbą segmentów ciała, podczas gdy w anamorficznym larwy wylęgają się z niepełną liczbą segmentów, które przyrastają podczas kolejnych linień.

Nimfa (lub pronimfa we wcześniejszych stadiach z ze słabiej rozwiniętymi zawiązkami).

Są to skupienia komórek o cechach embrionalnych w ciele poczwarki, z których podczas histolizy tkanek larwalnych rozwijają się ostateczne narządy postaci dojrzałej (np. oczy, skrzydła, nogi).

Ma wydłużone ciało, kikutowate czułki, 3 pary odnóży tułowiowych oraz widełki na końcu odwłoka; występuje u wielu chrząszczy (*Coleoptera*), siatkoskrzydłych i chruścików.

Posuwki; u motyli występuje zwykle 5 par posuwek na odwłoku.

Jest to larwa o ciele wygiętym w kształcie litery C, z silnie schitynizowaną ciemną głową i miękkim jasnym oskórkiem, z 3 parami nóg tułowiowych (brak nóg odwłokowych); żyje w glebie lub próchnie.

Jest to larwa całkowicie beznoga, robakowata, o homonomicznej metamerii z silnie zredukowaną głową.

U poczwarki wolnej zawiązki przysadek (czułki, odnóża, skrzydła) odstają od ciała i są przytwierdzone tylko podstawami, a u poczwarki zamkniętej przysadki są przyklejone do ciała wydzieliną naskórkową.

Jest to odmiana poczwarki wolnej tkwiącej w niezrzuconej, stwardniałej ostatniej wylince larwalnej.

Polega na występowaniu w rozwoju pozazarodkowym stadiów larw ruchomych na przemian ze stadiami nieruchomymi.

Diapauza fakultatywna jest indukowana niekorzystnymi czynnikami środowiska, podczas gdy obligatoryjna pojawia się stale u każdego osobnika gatunku niezależnie od warunków i wymaga określonego czasu trwania.

Należą do podgromady owadów skrzydlatych (*Pterygota*); są pierwotnoskrzydłe, ponieważ w spoczynku nie potrafią składać skrzydeł ku tyłowi płasko na odwłoku.

Jest to skrzydlate stadium skrzydlastego owada niedojrzałe płciowo, wyłaniające się z ostatniej larwy wodnej, które po kolejnym linieniu przekształca się w postać dojrzałą (*imago*).

Otwór płciowy znajduje się na 9. segmencie odwłoka, a wtórny narząd kopulacyjny na II i III sternicie odwłoka.

Jest to silnie wydłużona warga dolna wykształcona w ruchomy narząd chwytny służący do łapania zdobyczy.

W skórzaste półokrywy.

Przednie odnóża chwytne; charakteryzują się wydłużonymi biodrami oraz ząbkowanymi udami i goleniami tworzącymi kleszcze chwytne.

Dzięki obecności symbiotycznych wiciowców (lub bakterii) w ich przewodzie pokarmowym.

Jednoczłonowe wyrostki rylcowe (*cerci*) wykształcone w silne chwytne cęgi.

Trzecia para (tylna).

Ich stopy wyposażone są w pęcherzykowate przylgi.

Jest wykształcona w postaci półokryw (hemelytr) – część nasadowa jest gruba i schitynizowana, a część końcowa błoniasta.

Za pomocą długiej rurki oddechowej zlokalizowanej na końcu odwłoka.

Są to płynne odchody bogate w cukrowce i wodę, wydalane na skutek zagęszczania ubogiego w białko soku roślinnego w modyfikowanym jelicie środkowym.

Z jaj zimowych wylęgają się bezskrzydłe samice założycielki, dające liczne pokolenia bezskrzydłych samic dzieworodnych na liściach i korzeniach, pod koniec sezonu powstają samice skrzydlate dające bezskrzydłe pokolenie dwupłciowe, którego samice składają pojedyncze jajo zimowe.

Ruchliwa larwa I odszukuje roślinę, kulista nieruchoma larwa II gromadzi materiały zapasowe na korzeniu, a nieodżywiająca się samica wydostaje się na powierzchnię gleby nogami grzebnymi.

Głowa jest wydłużona w dół w postaci dzióbkayjka, na którego końcu osadzone są gryzące narządy gębowe.

Skrzydła chruścików są pokryte włoskami (rzadko łuskami), podczas gdy u motyli gęstymi dachówkowatymi łuskami.

U gąsienic występuje aparat gryzący, a u postaci dorosłych aparat ssący.

Wyklute larwy wnikają przez skórę i przedostają się do kanału kręgowego, gdzie przebywają około 3 miesięcy.

Ciało jest silnie bocznie spłaszczone, pozbawione skrzydeł, z mocną chitynową okrywą oraz skocznymi nogami tylnymi.

Pierwsza para skrzydeł jest przekształcona w grube, sztywne okrywy (elytry) chroniące ciało, a druga para to błoniaste skrzydła lotne.

Biodra tylnych nóg są duże, nieruchliwe i sięgają do tyłu poza sternit pierwszego segmentu odwłoka.

Larwy to drutowce; dorosłe mają wyrostek kolcowaty na przedpleczu wchodzący w zagłębienie śródtułowia, co umożliwia podrzucenie ciała po upadku na grzbiet.

Wytwarzają kantarydynę; przechodzą hipermetamorfozę (przeobrażenie wielokrotne).

Pierwsza para skrzydeł jest zredukowana i przekształcona w przezmianki, natomiast druga para jest duża, błoniasta i wachlarzowata.

Za pomocą rzędu haczyków na przednim brzegu drugiej pary skrzydeł, które zaczepiają się o rynienkowate zagięcie tylnego brzegu pierwszej pary.

Płodne samice (królowe), samce oraz robotnice (bezpłodne samice); skrzydła mają samce i młode samice przed lotem godowym (robotnice są stale bezskrzydłe).